Un xogo de rol baseado en «A Esmorga»

A novela A Esmorga, de Eduardo Blanco Amor, cumpre este cincuenta anos e por ese motivo vánselle facer varias celebracións, ademais de servir como argumento para algúns outros produtos culturais ou de ocio. Entre estes productos, hai que destacar un xogo de rol que un equipo de sete persoas está desenvolvendo e que ten como soporte un taboleiro con sesenta e catro cadrados e tres figuras. As imaxes do xogo e o deseño do taboleiro e das pezas será obra de Idoia de Luxán.

No mes de novembro este xogo será editado por Difusora formando parte dun mesmo conxunto: un disco no que bandas da cidade musicarán pezas do escritor, un libro e mais este xogo de sobremesa.

Segundo o coordinador do xogo, o deseñador ourensán Xosé Lois Vázquez, a intención desta iniciativa é proporcionar novas maneiras de achegarse á novela de Blanco Amor.

O xogo ten, segundo os seus realizadores, un plan sinxelo e pretende aproveitar ao máximo aquelas características que os personaxes e as súas accións marcan na novela.

Deste xeito, e seguindo a marca de case calquera xogo de sobremesa, os tres posibles xogadores deberán lanzar dados para conseguir un número e mover as súas personaxes, as tres que centran a novela: o Castizo, o Bocas e o Milhomes.

Unha vez que os dados dean número cada xogador deberá moverse polo taboleiro, seguindo as accións e as ordes que figuran en cada unha das sesenta e catro fichas e tendo en conta os atributos e as habilidades particulares dos personaxes. Deste xeito, segundo explica Vázquez, «hai tres elementos principais que inflúen nos personaxes e no desenvolvemento do xogo», tomados directamente da novela. Un deles son «os pensamentos», como lle chama o personaxe principal, O Castizo, que modifican as súas accións. Outro dos elementos son os rumores que circulan pola cidade e que os tres protagonistas deben ter en conta para non ser detidos ou para decidir en que dirección camiñar. O terceiro é o nivel de alcohol que teña cada un dos participantes nesta esmorga de sobremesa. Como acontece na novela, os personaxes cambian as súas accións e reaccións en función da carga etílica e aquí os xogadores tamén verán alteradas as facultades do personaxes que escollan segundo beban. O Castizo, o Bocas e o Milhomes teñen capacidades diferentes para avanzar no xogo ou para conseguir que os seus dous opoñentes retrocedan. As habilidades de cada un son singulares de maneira que escoller a un ou a outro personaxe ofrecerá experiencias de xogo diferentes.

Trátase dunha oportunidade máis para que os lectores non só disfruten as obras léndoas, senón tamén percorrendo os espazos das novelas como se fosen os protagonistas das mesmas. En Dublín no “Bloomsday” percórrese os lugares que Joyce narrou no Ullysses , en Castela faise o camiño do Quíxote. En Galicia existen outras iniciativas aínda que con máis fondo pedagóxico que literario. Neste sentido A Pobra organiza camiños culturais sobre a figura de Valle Inclán, Mondoñedo fai o mesmo a partir da vida e da obra de Álvaro Cunqueiro. Son camiños culturais, mais cun amplo fondo pedagóxico e cunha forma lúdica. Non teño noticia de se se fai o mesmo en Padrón coa obra de Rosália.

No caso de A Esmorga, de Blanco Amor, xa en 1997 en Ourense se comezou a organizar un roteiro literario que consistía nunha xornada na que se vai facendo o mesmo percorrido que os protagonistas da novela pola cidade ourensá. Daquela Alfonso Monxardín e Marcos Valcarcel crearon un folleto literario titulado “Roteiro literario de A Esmorga” que non só fai recalada nos espazos da novela, senón tamén nos lugares nos que Blanco Amor viviu ou cos que tivo algunha relación. Para todo iso, creouse un plano do casco vello e colocáronse nove placas de cerámica, que sinalan as oito paradas dos tres protagonistas da novela máis a casa na que naceu Blanco Amor, no barrio das Lagoas: a taberna da tía Esquilacha (preto do Posío), o lavadoiro da Burga, a fonte de San Cosme, o calexón de Pena Vixía, a Paraza do Correxedor (detrás da Catedral), a Fonte do Rei, a rúa do Instituto (hoxe Lamas Carvajal) cara a Praza Maior e a Alameda. De parada en parada lense fragmentos da novela ou de poemas, cóntanse anécdotas que se conservan dalgúns personaxes secundarios citados na novela e vanse facendo explicacións sobre a figura do escritor, co que se enriquece a lectura da obra.

Se alguén sabe dalgún outro roteiro literario ou xogo de rol (ou iniciativa semellante) baseado en obras literarias galegas, que se anime e o divulgue aquí mesmo.

http://www.lavozdegalicia.es/ocioycultura/2009/09/26/0003_7996306.htm
http://www.culturagalega.org/noticia.php?id=3815

A cultura galega no Brasil

Acabei de saber que o Consello da Cultura Galega celebrou hai pouco un Encontro das estratexias culturais de Galicia no Brasil coa finalidade de coñecer a visibilidade que ten a Galiza no Brasil sector por sector, alén de establecer as estratexias que habería que adoptar para mellorala.  En principio, a iniciativa non é mala, porque de feito a visibilidade dos galegos no Brasil é practicamente nula, se exceptuamos o estado de Salvador, onde os galegos están plenamente inseridos na vida política e cultural, ademais da económica.

Os participantes no Encontro sinalaron varias cousas, unhas obvias e outras discutibles para quen vive nesta terra hai nove anos e, mais que nada, traballou cinco como Lector de Galego na Universidade do Estado do Rio de Janeiro (UERJ):

a)      A visión da cultura galega está en liñas xerais mediatizada polo Camiño de Santiago e por unha imaxe folclórica ou anticuada do país.

Comentario: o Camiño de Santiago desperta un enorme interese entre os brasileiros, xoves e adultos, e moitos deles xa o percorreron algunha vez ou pretenden facelo. De todas formas, o coñecemento que existe do Camiño no Brasil débese á obra de escritores brasileiros (Paulo Coello, Nélida Piñon, entre outros) ou ao traballo dos Lectores de galego a través das clases e dos eventos organizados, non ao labor de divulgación das institucións galegas nestas terras. Sobre o da “imaxe folclórica ou anticuada do país”, deixando de lado o tema do “Camiño”, poucos teñen tanto coñecemento sobre a Galiza como para ter esa visión.

b)      Esta imaxe é especialmente negativa para as xeracións máis novas, mesmo para as segundas ou terceiras xeracións de descendentes de emigrantes galegos no Brasil.

c)      Os participantes brasileiros no encontro sinalaron que sería importante acometer unha ofensiva de divulgación da cultura galega entre estudantes de secundaria e máis universitarios explicando cal é a dimensión, a diversidade e a importancia da cultura do país.

Comentario: algún dos participantes no evento coñece o labor desenvolvido polos Lectores de galego no Brasil? Precisamente, a divulgación da cultura galega entre estudantes universitarios e entre as xeracións de emigrantes é un dos obxectivos principais dos Lectorados e a cumprilo dedicamos boa parte do noso traballo. Actualmente, hai Lectorados de galego no Rio de Janeiro, en São Paulo e en Salvador.  Preguntarlles aos Lectores sería un moi bo método de conseguir información real e exacta sobre o tema. A Xunta organiza cursos de Lingua, Literatura e Cultura galegas no exterior. No Rio de Janeiro eu mesmo impartín un curso o ano pasado. Non digo que sexan suficientes, pero hainos.

d)     Ofrecéronse dúas propostas para mellorar esta situación: a realización no Museo da Língua Portuguesa en São Paulo dunha ampla mostra sobre a cultura galega e a publicación dunha guía titulada A Galiza para xoves brasileiros que ampliase o coñecemento que teñen sobre o país.

e)      Tamén se apuntaron algúns proxectos de máis longa duración: colaboracións editoriais para publicar autores galegos en Brasil, programas de intercambio de investigación ou de estudantado. Neste mesmo sentido apuntouse que sería necesario editar unha antoloxía de narrativa galega de carácter panorámico que fose o primeiro paso de publicación de libros individuais dos autores galegos. Alén diso, sinalouse que é necesario que as comunidades descendentes de galegos no Brasil tomen contacto outra volta coa cultura do seu país.

Comentario: Non creo que unha antoloxía da narrativa galega de carácter panorámico ou unha guía sobre a Galiza sexa a solución para resolver o problema do descoñecemento da nosa cultura fóra das nosas fronteiras. No mercado editorial galego hai obras dabondo para divulgar a nosa narrativa, a poesia, o teatro, o ensaio, etc. Nas universidades onde traballamos os Lectores de galego, os alumnos coñecen, ás veces mellor que os nosos estudiantes galegos, a literatura galega e a nosa cultura en xeral. Habería que crear canles eficientes para que a literatura galega, a cultura galega, chegue até aquí e sexa coñecida fóra destas universidades onde hai Lectorados de galego. Os alumnos preguntan onde poden comprar esta ou aquela obra de Rosalía, de Castelao, de Ferrín, pero non teñen onde facelo. E con respecto aos Lectorados, hai que dotalos de maior cantidade de obras de todo tipo e soporte (pois moitas veces son insuficientes), comprobar que os volumes que a Xunta envía están á disposición dos alumnos e non só do (des)coordinador de turno, etc.

É evidente que hai moito que facer para que Galiza sexa coñecida e valorada fóra das nosas fronteiras, pero non se pode ignorar o traballo (en moitos casos, case apostólico) dos Lectores. Suficientemente ignorados estamos xa nas condicións nas que traballamos: salario de mileuristas, tendo que soportar en moitos casos a incompetencia e a falta de ética dos (des)coordenadores, responsables da nosa formación e do resultado do noso traballo, dedicándolle tantos anos das nosas vidas a un traballo (sen contrato!, co que isto significa) que non nos proporciona punto algún para as oposicións… Como din por aquí: RESPEITO É BOM, E EU GOSTO!!

A galeguidade do Brasil

Ao longo dos cinco anos que estiven traballando como Lector de Galego na Universidade Estadual do Rio de Janeiro (UERJ), tentei traballar cos meus alunos as relacións existentes entre a cultura galega e a brasileira. Foi unha decisión totalmente persoal. Cando cheguei ao Lectorado non tiña idea de que tais relacións existisen pero a medida que fun traballando cos alumnos temas como o San Xoán ou as lendas do lobishome, por exemplo, íamos descubrindo aspectos que relacionan estas duas culturas só aparente e xeograficamente distantes. En Copacabana tamén se saltan as ondas do mar, como na Lanzada, pero fano o 31 de decembro e non para que as mulleres preñen, como se fai na Galiza a noite de San Xoán, se non para desexar cousas boas para o ano que entra.

Aínda hoxe no Nordeste -a primeira rexión do Brasil en ser colonizada- seguen vivos moitos costumes medievalizantes: os romances, a literatura de cordel coma a dos nosos cegos nas romarías, os improvisadores e repentistas, como os das nosas regueifas.

No Brasil consérvase moito da vella Gallaecia, presente na cultura dos primeiros portugueses que desembarcaron no Brasil. Posteriormente, o galaico diluiríase en Portugal coa influencia de Lisboa, do sur, e na costa do Brasil, mais ficaría vivo no interior.

Persoalmente, pareceume que non podía deixar de facer reflexionar aos alunos sobre o feito, desgrazadamente moitas veces ignorado, de que a base do que eles son culturalmente vén do outro lado do Atlántico (Portugal e Galiza) e non de Miami.

O gaiteiro galego Carlos Núñez andou tres anos polo Brasil dedicado a investigar e a preparar o seu novo disco, Alborada do Brasil, en homenaxe ao seu bisavó, José María Núñez que emigrou a Brasil desde a Mezquita (Ourense) en 1904 e onde desapareceu misteriosamente. Varios xornais galegos publicaron novas relacionadas co tema, nas que Carlos Núñez fala das relacións culturais que existen entre Galiza e Brasil. Eu vou aproveitar a miña experiencia como Lector de Galego no Rio de Janeiro e a información contida nestas noticias para falar do tema.

O galego común, debido á distancia xeográfica entre Galiza e Brasil, pode pensar que non existe relación algunha con este país, do que só nos chegan referencias relacionadas ao fútbol, ao carnaval, ao samba e á violencia relacionada coas favelas. Como muito, sabe que hai galegos emigrados no Brasil e escoitamos falar sobre el aos reintegracionistas e os amantes da lusofonía. Poucos saben, por exemplo que Valentín Paz Andrade nos anos setenta publicou unha obra que nos descobre a “Galeguidade do Brasil”.  Esta obra titúlase A Galeguidade na obra de Guimarães Rosa, título do discurso co que ingresou na Real Academia Galega em 1964.

Pola súa banda, o brasileiro de a pé descoñece totalmente a existencia de Galicia.  Era duro para Portugal recoñecer que parte da súa cultura vén dun territorio «lá na Espanha», di Carlos Núñez no artigo publicado na Voz. En cambio, moitos ouviron falar do Camiño de Santiago e non son poucos os que o percorreron en varias ocasións.  Na miña experiencia como Lector de Galego os eventos relacionados co Camiño de Santiago eran os que máis público congregaban.

Segundo Carlos Núñez, talvez o único lugar do Brasil onde todos saben o que é un galego sexa Salvador de Bahía. Alí a nosa comunidade é potente e está moi ben organizada. A maioría dos nosos emigrantes alí son da provincia de Pontevedra. Carlinhos Brown conta que foron uns galegos os primeiros en darlle traballo, nunha panadería.

Xa en São Paulo e Rio de Janeiro, máis que exhibirse, os galegos tenden a esconderse misteriosamente… aprenderon a organizarse en empresas con varios socios e sempre se camuflaron como portugueses, máis que españois, ou simplemente como brasileiros. A visibilidade a nivel cultural ou político, por exemplo, é nula.

A cuestión lingüística tampouco foi nunca un factor que facilitase o coñecemento mutuo de galegos e brasileiros. Nós, os galegos, ao aterrar no Brasil, cunha paisaxe tropical e humana tan diferente á galega, sentimos rápidamente a proximidade da lingua que aquí se fala co galego. E, sen dúbida, desde o primeiro momento resúltanos moito máis fácil aprender o portugués e comunicarnos que a un de Madrid ou de Bilbao, por exemplo.  A explicación da proximidade entre as duas linguas parece estar no feito de que o portugués do Brasil ficou aferrado a unha versión arcaica da lingua, conservando variantes hoxe rexionais en Portugal.

Os meus alunos quedaban espantados cando lles falaba nas clases de lingua galega da orixe común das nosas dúas linguas. Para eles o portugués vén do latín, non hai ningunha etapa intermedia. Os profesores de lingua portuguesa costuman ignorar a etapa do “galego-portugués”, moitas veces por propio descoñecemento. A lírica medieval, as cantigas de amor, de amigo, de escarnio, as de Santa María…, estúdianse dentro da disciplina de Literatura Portuguesa, e seica están escritas en portugués…

No Museo da Lingua Portuguesa de São Paulo atopamos unha xigantesca árbore xenealóxica das linguas na que aparece o nacemento do portugués, fillo do latín vulgar coma o francés, o castelán, o catalán e o provenzal, pero nin rastro do galego…

Non obstante, na «sala interactiva» deste museo os meniños e os estudantes brasileiros xogan e cantan a ritmo de rap o Ondas do mar de Vigo do noso Martín Códax, facendo unha ponte co Rúas do meu São Paulo do seu Mario de Andrade. Ademais, algúns dos grandes poetas brasileiros, como Mario de Andrade e Manuel Bandeira, escribiron á maneira dun Meendinho ou Martín Códax, como fixeron aquí os neotrovadoristas. Relacións hainas, polo tanto, e moitas.

E hai máis. O antropólogo António Medeiros salienta as semellanzas entre o Manifesto modernista no Brasil do 1922 e o galego de Nós, do 20. Un membro daquela xeración, Guilherme de Almeida, visitou Galicia no ano 33 e chegou a publicar un artigo na revista Nós, titulado Galliza, pátria da Canção. O seu cicerone en Galicia foi Valentín Paz Andrade.

Como mencionei máis arriba, Paz Andrade estudou a galecidade presente na obra do para moitos máis importante escritor brasileiro do século XX: João Guimarães Rosa, quizais pouco coñecido fóra do Brasil por tratar na súa obra da cultura interiorana do estado de Minas Gerais. Segundo Carlos Núñez, culturalmente, mesmo na paisaxe, este estado é do máis próximo a Galicia que se pode atopar en terras brasileiras. Segundo el, os mineiros son parecidos a nós mesmo nos tópicos: son desconfiados, responden a unha pregunta con outra, son conservadores e calados, misteriosos…

No seu impresionante rastrexo, Paz Andrade atopou palabras e expresións tan galegas como: lusco-fusco, aquí e acolá, sol-se-por, arco da vella, demo, lobisomen, orballo, corozas, queixume, vagalume… E costumes como os toques das campás ou sinos, as alfombras de flores no Corpus, o carro de bois, a coca, as penlas, as fogueiras de San Xoán…

O segredo de que a cultura de Minas sexa tan parecida á nosa é aparentemente sinxelo: cando no século XVIII se descubre a riqueza mineira no interior brasileiro os principais poboadores foron os miñotos, ou sexa, os galegos de Portugal. Lembremos que o Miño era o sur da Gallaecia histórica, que se parte en dúas, dando orixe a Portugal. O Miño, como Galicia, disfruta da revolución provocada polo millo chegado de América, a riqueza que se ve aínda nas construcións barrocas pero que provoca un exceso de poboación que ten que emigrar.

Este éxodo de miñotos a Minas está dalgún xeito na orixe da emigración galega ao Brasil. Os galegos emigran a Portugal desde sempre. Pero moi especialmente enchen este baleiro deixado polos miñotos e de aí pasarían ás cidades, Porto e Lisboa. Nelas escoitan as historias de riqueza dos brasileiros retornados e comezan a emigración galega a partir do XIX e XX que coñecemos.

Na música tamén podemos atopar relación entre a cultura galega e a brasileira. Os Fuzileiros navais de Río de Janeiro tocan gaitas de fole dende hai 200 anos.

Xa para rematar, engardir que Carlos Núñez, que pretende facer un concerto en Galiza para presentar o novo disco, con convidados brasileiros como Carlinhos Brown, Adriana Calcanhotto, Lenine, ou Fernanda Takai, está a preparar una película documental na que poderemos continuar descubrindo estas descoñecidas semellanzas entre Galiza e Brasil. Esperamos poder vela!

Recursos académicos do galego na WEB

Ao pensarmos na situación do galego pódese dicir que, máis ou menos, moitos concordamos con que a supervivencia da nosa lingua pasa por varias cuestións. En primeiro lugar, necesitamos divulgar a nosa lingua fóra das nosas fronteiras. Neste sentido, por exemplo, é importantísimo o labor, tantas veces pouco valorado ou mesmo omitido e esquecido, dos Lectorados de Galego ou dos cursos de lingua galega que se imparten nos Centros Galegos espallados polo mundo. En segundo lugar, temos que cambiar a opinión que os propios galegos, sobre todo os non falantes pero non só eles, teñen sobre a lingua galega. Hai que acabar cos prexuízos (campo / cidade, xente nova / maiores, bloqueiros / pp…, etc.), coa impresión, non exenta de razón, de que a gramática do galego cambia continuamente e que nunca se domina completamente porque deseguida aparece unha versión nova; de que é imposible saber cal é forma correcta dunha determinada palabra. Temos que acabar coa distancia que existe hoxe en día entre a norma culta e fala dos nosos galegos. Moi poucos galegos senten como propio o galego  estipulado nas normas.

Nos Lectorados de galego os dicionarios de galego dos que dispoñemos non están adaptados ás últimas normas e, ademais, costuman ser insuficientes, co que os alunos non teñen onde consultar as dúbidas.  En Galiza non sei como está a situación pero sospeito que colexios, institutos e bibliotecas carecen de dicionarios suficientes adaptados á nova normativa. Os dicionarios costuman ser caros e non todo o mundo ten un na casa. Para os que estamos no estranxeiro a cousa é aínda máis complicada. En Rio de Janeiro, por exemplo, só é posible comprar un libro en galego por correo e o custo é moi alto na maioría das ocasións. Supoño que no resto do Brasil a situación é igual ao carecermos de librarías onde vendan libros na nosa lingua.

Cremos que a Web pode, se non resolver, axudar a paliar dalgunha maneira estes problemas. Por iso os falantes de galego e os demais interesados no coñecemento da nosa lingua necesitamos urxentemente recursos en liña, solventes e actualizados, para aclarar dúbidas, para empregar en estudos e investigacións ou para satisfacer a curiosidade cultural. O acceso doado ao Dicionario e a outras fontes académicas disponibles na Internet permite aos usuarios teren unhas referencias comúns, o que constitúe un freo á dispersión do idioma e permite unha evolución mais armónica da lingua. Vexamos como está a situación con respecto á nosa lingua.

No que se refire aos dicionários on-line, na Web dispoñemos dun único diccionario monolingüe con descripcións e definicións lingüísticas, adaptado ás normas ortográficas e morfolóxicas do 2003. Trátase do dicionario da editorial Ir Indo. Pódese consultar a etimoloxía dunha palabra ou as súas equivalencias en portugués, castelán, inglés e alemán. Nel hai tamén unha sección de Dúbidas Lingüísticas e outra coa Normativa e, ademais, pódese consultar en tempo real calquera das entradas do dicionario tecleando no móbil o enderezo wap.digalego.com.

Os outros dicionarios disponibles en Internet non están adaptados ás ultimas normas publicadas, pero seguen sendo útiles para servir para saber o significado dunha determiada palabra, por exemplo.   Dentro deste grupo, pódese consultar tamén en internet:

O Vocabulario de Informática Galego-Inglés-Castelán, da Universidade de Vigo.

O Dicionario Galego-Alemán, na páxina da Real Academia Galega.

No que atinxe aos organismos oficiais encarregados de coidar da nosa lingua, a Real Academia Galega posúe un Diccionario da lingua galega cuxa primeira edición data de novembro de 1997,  disponible na web da Consellería de Educación. Ademais no mesmo enderezo electrónico podemos consultar un Diccionario de Pedagoxía, pero ningún dos dous está adaptado ás normas de 2003.

Na web da Real Academia Galega os recursos lingüísticos disponibles son:

a)      O Vocabulario Ortográfico da Lingua Galega (Volga), que informa sobre a corrección e a categoría gramatical dunha palabra e, cando existen, o xénero complementario e dos sinónimos;

b)      A Cartografía dos Apelidos de Galicia, do Instituto da Lingua Galega. Este proxecto permite coñecer a distribuición dos máis de 25.000 apelidos existentes no territorio galego. A pesquisa pode ser feita por concellos, sendo de moita utilidade para obter informacións da procedencia e mesmo aventurar as súas vías de expansión.

c)      As normas ortográficas e morfolóxicas do galego aprobadas no 2003;

d)     O primeiro volume en PDF do Mapa Sociolingüístico de Galicia 2004, dedicado á «Lingua inicial e competencia lingüística en Galicia».

e)      A consulta do Mapa Sociolingüístico de Galicia (MSG-92), elaborado nos anos noventa e

f)       Un Dicionario Galego-Alemán.

A Academia procede actualmente á revisión e actualización do seu dicionario, cuxa segunda edición podería estar acabada a finais de ano. Faltaría despois poñelo na Rede, pero parece que non hai  aínda decisión sobre iso.

O Instituto da Lingua Galega ofrece na súa páxina web os seguintes recursos:

a)      O Vocabulario Ortográfico da Lingua Galega (Volga)

b)      A Cartografía dos Apelidos de Galicia

c)      O Tesouro Informatizado da Lingua Galega, un banco de datos de máis de 90.000 palabras que integran nunha soa entrada todas as variantes dialectais e gráficas e máis as derivacións combinativas (plurais, desinencias verbais…).

d)     O Tesouro Medieval Informatizado da Lingua Galega;

e)      O é galego, curso multimedia de galego de nivel intermedio dirixido a falantes de castelán. Dispón de case un cento de actividades interactivas repartidas en catro seccións: comprensión, expresión, gramática e vocabulario. Ademais, ofrécelle ó alumno materiais de consulta (vocabulario e gramática) e complementos (textos, ligazóns, etc.).

f)       O A Nosa Fala, audiolibro consistente nunha dialectoloxía oral, con textos de diferentes xeracións de falantes, rexistrados entre mediados dos anos 70 e mediados dos 90 do pasado século. A temática é variada, amena e útil para etnógrafos, historiadores ou sociólogos interesados pola Galicia anónima. Todo isto é posible encontralo en formato de audiolibro impreso en papel con 15 textos do galego do bloque occidental e 90′ de gravación, 19 textos do galego do bloque central nunha casete de 60′ e 9 textos do galego bloque oriental en 30′ e coa novidade de que o material oral aparece dixitilizado en tres CDs. Incluso é posible descargar o libro e as audicións directamente da Internet.

g) A Lingua Galega. Historia e Actualidade: Actas do I Congreso Internacional (Volume I, II, III);

h) E a Norma lingüística e variación. Unha perspectiva desde o galego. Estes dous últimos pódense descargar da páxina do ILGA.

Se lle botamos unha ollada á situación das outras linguas peninsulares, no caso do valenciano a Acadèmia Valenciana de la Llengua, dispón dunha web onde poden consultarse e descargarse as súas obras normativas: a Gramàtica normativa valenciana (GNV), 410 páxinas en PDF, e o Diccionari ortogràfic i de pronunciació del valencià (DOPV), de 916 páxinas. Tamén se poden descargar, separándoos da GNV, La normativa ortogràfica del valencià, L’estàndard oral del valencià e Els gentilicis valencians.

A respecto do euskera, a Real Academia da Lingua Vasca (Euskaltzaindia en euskera) ofrece na súa web servizos similares aos das outras institucións de seu xénero, comezando pola súa normativa do idioma e o léxico unificado, os dous en euskera. Contén tamén unha base de datos de nomes propios, que recolle os traballos da Comisión de Onomástica de Euskaltzaindia. Agrúpanse nas seccións de nomes, apelidos, topónimos vascos (coas súas formas española e francesa) e exónimos.

Na web del Institut d’Estudis Catalans (IEC), que exerce en Cataluña a función de academia da lengua catalana, atopamos un bo número de recursos a disposición dos falantes e estudosos do catalán. De entrada, permite consultar a segunda edición do Diccionari de la llengua catalana (2007), do propio Institut. Admite consulta básica (entrada e indicación de «coincidente», «empeza por», «acaba en»…) e avanzada (con subentradas, categorías gramaticais, áreas temáticas, búsqueda nas definicións, nos exemplos…). A web permite consultar a primeira edición desta obra e as súas diferenzas coa segunda.

Outras obras lexicográficas accesibles no portal do IEC son o Diccionari descriptiu de la llengua catalana (DDLC), neste caso para usuarios autorizados, o Diccionari català-valencià-balear (DCVB), o Vocabulari de la llengua catalana medieval, de Lluís Faraudo de Saint-Germain, o Diccionari de les ciències ambientals, e o Diccionari de geologia, de Oriol Riba, publicado pola Enciclopèdia Catalana en 1997. Estos presentan a posibilidade de búsqueda e traducción do lema en español, inglés e francés.

A web del Institut d’Estudis Catalans tamén ofrece o texto completo da Gramàtica de la llengua catalana, normativa, incluida a ortografía, e documentos da Sección Filolóxica sobre temas como, por exemplo, as novas normas ortográficas dos nomes terminados en -es, ou o uso do guión nas palabras formadas por composición ou por prefixación. Completan a oferta varios recursos sobre toponimia en catalán, como o nomenclátor de Cataluña.

Como se pode ver, a maioría dos recursos son para pesquisadores e estudosos da lingua. Faltan máis dicionarios, léxicos, vocabularios e gramáticas de fácil consulta para os galegos de todas as idades, para todos aqueles que queren aprender o noso idioma dentro e fóra de Galiza, para os tradutores, etc.

Habería que, em primeiro lugar, adaptar os dicionários que xa temos em papel ás novas normas e poñelos á disposición do usuário em internet. En segundo lugar, é necesario facilitarlle á xente o acceso a través da web aos diferentes léxicos, vocabularios e manuais que existen no mercado. A maioría das persoas, galegas ou non, nin sequera saben da existencia destes en formato en papel e diante de calquera dúbida pásanse ao castelán, no que moitos se senten máis seguros. A continuación mostramos os que coñecemos destes últimos, esperando que pronto estean disponibles en Internet. Non pretendemos ser exhaustivos. Se alguén coñece outros, que nos informe e incluímolos na lista.

O Servizo de Normalización Lingüística da Universidade de Santiago de Compostela ven publicando hai varios anos os seguintes léxicos e vocabularios:

• Léxico Básico de Xeografía,
• Léxico Básico de Arqueoloxía,
• Léxico Básico de Termos clave en Educación Social,
• Vocabulario de Historia,
• Vocabulario de Matemáticas (galego-español-inglés-portugués),
• Léxico Básico das Ciencias Naturales español-galego,
• Léxico Básico de Xeografía español-galego,
• Léxico Básico de mecánica clásica e cuántica (galego-castelán-inglés),
• Léxico de ciencias políticas (castelán-galego),
• Léxico de formación e orientación escolar (galego-castelán-francés-inglés-alemán,
• Vocabulario latín- galego, o Vocabulario de óptica.

De Edicións Xerais temos o

• Novo Manual de Galego para as Administracións.

• Dicionario Francés-Galego / Galego-Francés, completamente adaptado á normativa ortográfica aprobada pola Real Academia Galega de 2003.

Outros:

• Vocabulario da Electricidade e Electrónica (Xunta de Galiza)
• Vocabulario das Ciencias Naturais (Xunta de Galiza)
• Vocabulario de Mercadotecnia e Publicidade (Lea Edicións)
• Vocabulario dos deportes (Lea Edicións)
• Vocabulario Galego da Comunicación (Lea Edicións)
• Vocabulario Galego-Castelán de Carpintería de Madeira (Universidade de Vigo)
• Vocabulario Multilíngüe de Acuicultura (Xunta de Galiza)
• Vocabulario Multilíngüe de Organismos Acuáticos (Xunta de Galiza)
• Vocabulario Ortográfico da Lingua Galega (Real Academia Galega)
• Vocabulario Temático Ilustrado (Editorial Galaxia)
• Vocabulario Xurídico Aforismos e Locucións Latinas (Universidade de Vigo)
• Vocabulario Xurídico-Administrativo Galego-Castelán (Universidade de Vigo)

A grande variedade e cantidade de dicionarios de galego disponibles no mercado pódese consultar na páxina da Libraría Couceiro, de Santiago de Compostela.

Con todo isto quero dicir que, a pesar dos problemas citados (descoñecemento da existencia deste material de consulta pola maioría da xente, alto custo, falta de adaptación ás novas normas…) hai si unha boa oferta (polo menos en número) de dicionarios, léxicos, vocabularios e manuais específicos de galego. O ideal sería que todo este material estivese á disposición de todos en Internet para facilitar o acceso ao mesmo e para contribuir á difusión do noso idioma dentro e fóra das fronteiras oficiais de Galiza.

Vídeos sobre Ramón Piñeiro

Buscando en Youtube atopei varios vídeos sobre Ramón Piñeiro, homenaxeado no Día das Letras Galegas 2009. Son os seguintes:

1.- Vídeo didáctico sobre Ramón Piñeiro baseado nas súas memorias:

2.- Premios Sociedade Información 08: Modalide B: Vídeos Educativos.

3.- Opinións e lembranzas sobre Ramón Piñeiro

4.- Traballo audiovisual sobre a figura homenaxeada no Día das Letras Galegas 2009, Ramón Piñeiro López, realizado polos alumnos de 1º ESO B e C do IES Leliadoura. Actividade do Equipo de Normalización e Dinamización Lingüística para divulgar a importancia do autor de Láncara.

5.- Breve relato dos feitos máis salientables da vida e obra do autor ao que se lle adica o Día das Letras Galegas 2009

A promoción do galego e a actitude aberta cara a lingua

Segundo varios xornais publicados en Galiza (http://www.lavozdegalicia.es/ocioycultura/2009/04/29/0003_7683573.htm) a entidade Caixanova inaugurou en abril a campaña Tren Caixanova para promover o uso do galego entre os máis pequenos: 48 viaxes culturais en tren. Os nenos seica van acompañados no percorrido por pallasos, contacontos e grupos de animación. A campaña vai dirixida a cativos de entre 5 e 8 anos que, no primeiro percorrido contarán coa presenza dalgún escritor de relevancia en lingua galega para que lles conte unha historia aos rapaces.

Segundo os organizadores da campaña, os animadores que viaxan cos cativos exprésanse en galego en todo momento para fomentar unha actitude aberta cara á lingua. Ademais as actividades están pensadas para que os propios nenos usen o galego. Aínda así, o obxectivo da iniciativa é triplo e, ademais de promover a utilización do idioma, búscase dar a coñecer a historia e as vantaxes do tren como medio de transporte e impulsar o coñecemento de Galicia por parte dos cativos.

Dis ti!!:

1.- A iniciativa ten varios obxectivos:

1. promover o uso do galego entre os máis pequenos
2. para fomentar unha actitude aberta cara á lingua
3. dar a coñecer a historia e as vantaxes do tren como medio de transporte

Non é moita cousa para nenos de 5 a 8 anos?

2.- Por que a promoción do galego acostuma ir envolveita nunha parafernalia que desvirtúa a propia promoción da lingua? Pallasos, contacontos, grupos de animación…

3.- Non parece aquelas medicinas que nos mesturaban de pequenos con leite ou con outros alimentos para disimular o mal sabor?

3.- Por que esa promoción se fai dunha forma tan pouco espontánea? Alguén xa participou en Galiza nalgunha iniciativa semellante para promover o español? Tal vez os de Galicia Sinlingüe, jeje…

4.- Por que a información sobre esa campaña promover o uso do galego entre os máis pequenos na páxina de Caixanova está en español? Debe ser porque os nenos non teñen conta aínda…

5.- Onde fala dos obxectivos da campaña?

6.- O Tren Caixanova é unha iniciativa exclusiva da propia entidade ou é subvencionada pola Xunta? Se o é, habería que repensar que políticas lingüísticas queremos para a “promoción do galego e a actitude aberta cara a lingua”, non?

Día das Letras Galegas 2009 – UERJ

Na Universidade do Estado do Rio de Janeiro (UERJ) celébrase todos os anos o Día das Letras Galegas. Este ano (2009) esta data está dedicada a Ramón Piñeiro. O Programa de Estudos Galegos da UERJ (PROEG), organiza para esta celebración conferencias, mostras de cinema, debates, exposicións, etc. Preguntámonos como se vai celebrar este ano.

O PROEG xa debeu recibir os 3.000 euros que manda a Xunta cada semestre. Así que por cartos non será, non? e se non, hai reservas de anos anteriores. De todas formas, nin a organización do Día das Letras Galegas nin a do Simposio de Cultura Galega, que celebramos todos os anos no segundo semestre, custou nunca nada ao PROEG, xa que os custos das fotocopias, carteis, tinta para impresora, etc., etc.,  pagábaos sempre o Lector. Os seis mil euros (3.000 por semestre) que manda a Xunta cada ano teñen outro destino, que pouco ten que ver cos obxectivos reais do Lectorado (divulgar a lingua, a literatura e a cultura galegas…)

Imos esperar a ver que acontece, que seguramente será NADA!!

Quedan as fotos doutros anos, dos eventos que o Lector organizou coa axuda de bolsistas:

Reynaldo Valinho explicando a relación da súa poesía con Galiza.

Reynaldo lendo algúns dos seus poemas.

Domingo González Cruz, galego de nacemento, lendo a súa obra.

Eu escarallando algunha canción coa gaita.

E o equipo de producción dalgúns dos eventos do PROEG.

Foron moitas horas de preparación, moita xente participando (chegamos a ter máis de vinte persoas presentando cousas sobre a cultura galega), a veces máis público, outras menos; gastos do noso bolso, e ningunha axuda de quen tiña que dala. Desgraciadamente algúns responsables dos Lectorados de Galego “deitan e rolan”, como din por aquí…

Edicións facsímilares de libros históricos de Galicia

Dentro do catálogo de facsímiles da editorial andaluza Extramuros pódense atopar obras galegas históricas. Entre elas:

• En las orillas de Sar, de Rosalía de Castro, publicado en Madrid en 1884.

• Biblioteca de las tradiciones populares españolas, obra en once tomos de Antonio Machado Álvarez, pai de Antonio e de Manuel Machado, e que naceu en Santiago de Compostela en 1848. Nela, o autor recolle coplas, lendas, músicas, conxuros, ademais de ditos e refráns, pertencentes ao folclore peninsular. Tres dos once tomos están dedicados integramente ao folclore galego.

• Descripción topográfico-histórica de la ciudad de Vigo, título editado inicialmente en 1840, escrito polo cronista da cidade Nicolás Taboada.

• Historia de los peces y otras producciones marinas de la costa de Galicia, de José Cornide, publicado por primeira vez en 1788 e que ata agora nunca fora reimpreso.

• Investigaciones sobre la fundación y fábrica de la torre de Hércules, tamén de José Cornide e publicada en 1792 presta atención á historia da cidade de A Coruña e concretamente á historia da torre de Hércules.

O catálogo enteiro de facsímiles da Extramuros pódese consultar en: http://www.extramuros.es/catalogo.php. Nel pódense atopar obras referentes ás diferentes comunidades autónomas e aos máis diversos temas: biografías, dereito, econonomía, educación, filosofía, flamenco, folclore…

O obxectivo de Extramuros Edición (Sevilla) é recuperar e difundir, en edición facsímil, obras atesoradas en bibliotecas, institucións e colecciones privadas, títulos de difícil acceso ou descatalogados, de autores e temas diversos, que constitúen a memoria histórica, artística, científica e social de diferentes culturas.

As mámoas de Rañalonga

Acabo de saber dunha excelente iniciativa que non podo deixar de divulgar porque recupera a historia local e, sobre todo, porque envolveu para a súa execución a alumnos e aos veciños do lugar.

Acábase de publicar Nas raíces de Brión: as mámoas de Rañalonga, unha obra que trae información sobre 21 mámoas. Algúns dos megálitos estaban sen documentar, eran inéditos. O libro está profusamente ilustrado e conta con mapas das zonas. Foi editado pola Deputación cunha tiraxe de 3000 exemplares.

O proxecto surxiu grazas ao interese dun particular, o brionés Luciano Pena Andrade, e ao do Concello por localizar las mámoas de Rañalonga ante o temor de que desaparecesen. A elaboración da obra correu a cargo do profesor Federico Silva Cobas de matemáticas do IES Castelao de Vigo. No proxecto colaboraron tamén veciños de Ames, Santiago ou Brión, Víctor Castro, que escribiu sobre os precursores, ou José Manuel Cornes, que aportou fotos.

Os veciños de Rañalonga descoñecían a existencia desas mámoas, pensaban que eran covas dos mouros que, sorprendentemente, asociaban cos franceses. Grazas a este libro xa saben que en Rañalonga existen construccións monumentais de hai 5.000 anos, e entre elas unha mámoa, a do rei, que ten trinta metros de diámetro e tres de altura.

Co obxectivo de salvaguardar un conxunto tan impresionante existe a iniciativa de crear alí un parque da naturaleza, xa que se trata dun entorno ideal para pasear e descansar, onde se poderían poñer en marcha actividades recreativas e didácticas.

Parabéns aos profesor Federico Silva Cobas por levar a cabo ese traballo fantástico e, sobre todo, por desenterrar un pouco da nosa histioria e por implicar nel aos alunos e aos veciños de Brión e doutros lugares. O descoñecemento xera desisterés e non poucas veces prexuízos.

As mámoas ou medorras ou túmulos son amoreamentos artificiais de terra e/ou pedras, habitualmente de forma esférica (xa que ás veces presentan unha estrutura lixeiramente elíptica), que se nos presentan de forma brusca sobre o terreo que sinalan e conteñen un ou varios enterramentos. Normalmente no seu interior agachan unha estrutura pétrea coñecida como dolmen ou anta, formando o conxunto un túmulo funerario característica da cultura megalítica (5000 a 2500 a.C). Poden aparecer enxovais funerarios e pinturas no interior das grandes pedras. É habitual que presenten unha depresión na parte superior coñecida como cono de violación, resto dalgunha escavación ilegal na busca de materiais preciosos. Atópanse mámoas en moitos lugares onde houbo cultura megalítica.

‘Mota grande’, una de las mámoas de la Serra do Leboreiro (EFE)

A peculiaridade galega consiste en que as mámoas e os túmulos non son de gran tamaño, pero si moi numerosos e inzan todo o territorio. Obsérvase unha gran relación entre as mámoas e a paisaxe; normalmente atópanse en penichairas de media altura e inseridas nunha economía gandeira.

Mámoa de Forcarei

A denominación máis extendida para coñecer este tipo de monumentos é a de mámoa e procede do latín mammula, peito de muller. Esta denominación aplícase metaforicamente a este tipo de monumentos pola similitude dos mesmos cun peito feminino. Tamén se usan diminutivos como mamoíña ou mamoela.

Outras denominacións teñen que ver coa voz latina meta (galego “meda“), obxecto de forma cónica ou marco de delimitación. Esta palabra unida a distintos sufixos deu á súa vez distintas verbas usadas para referirse a este tipo de túmulos: META+ ONEA > medoña, META+ ORRA > medorra, META+ ELA> medela.

Outras denominacións utilizadas para referirse a este tipo de monumentos son mina ou petón.

A arquitectura prehistórica de Galiza abrangue aquelas formas de construción empregadas polos habitantes de Galiza dende hai 2 millóns de anos (Prehistoria) ata a chegada dos romanos.

As primeiras construcións de tamaño considerable atopadas en Galiza, datan da Idade de Pedra. Durante o Neolítico desenvolveuse a cultura do megalitismo cuxa construción máis destacada é a anta ou dolmen, estruturas funerarias sobre as que se construía un túmulo ou mámoa. Os planos destas cámaras funerarias adoitaban ser seudocírculos ou trapezoides, formados por enormes pedras fitadas no chan e outras que as cubrían, formando un teito. Segundo ía evolucionando a tipoloxía, apareceu unha entrada en corredor chamada dromos, que gradualmente foi tomando importancia ata ser tan ampla coma a cámara. No estadio máis avanzado, eran comúns teitos abovedados e falsas cúpulas.

Dolmen Pedra da Arca (Malpica / A Coruña)

Dolmen de Axeitos (Axeitos / Oleiros / A Coruña)

Outra construción pero que parece que non está relacionada cos ritos funerarios é o menhir. Existen poucos en Galiza se se compara con outras áreas como Gran Bretaña ou Bretaña. Os menhires galegos rematan en punta, teñen os lados asimétricos e están decorados con cazoletas.

Lapa de Gargantáns (Moraña / Pontevedra)

Os primeiros metais e a cerámica campaniforme chegaron a Galiza procedentes de Portugal cara ao ano 2.000 antes de Cristo, durante o Calcolítico ou Idade do Cobre. Da Idade do Bronce (1800-700 a.C.) consérvase unha gran cantidade de gravados en penedos ao aire libre, denominados petróglifos. A finais desta época aparece a cultura Castrexa cuxo maior expoñente é o castro, recinto fortificado característico da Idade de Ferro no noroeste peninsular.

Petroglifo de Cuntis (Fonte: Luscofusco)

Petroglifo de Cuntis (Fonte: Luscofusco)

Castrolandín (Cuntis)

Castrolandín (Cuntis)

Para coñecer máis cousas sobre os megálitos de Galiza, podes entrar nestas páxinas:

http://gl.wikipedia.org/wiki/Arquitectura_prehist%C3%B3rica_de_Galicia#T.C3.BAmulos

http://gl.wikipedia.org/wiki/Meg%C3%A1litos_de_Galicia

http://xosecounhago.com/page/4/

http://megalitos.arqueoloxico.com/Enlaces.htm

http://www.geocities.com/jufp/mamoas.html

Youtube tamén nos ofrece os seus vídeos para coñecermos a nosa cultura. Neste caso os petroglifos:

Falta un vídeo cos petroglifos de Cuntis!!!

Reynaldo Valinho Álvarez presenta o seu novo libro de poesía: El último día

O pasado 5 de maio celebramos unha actividade que tivo moito éxito en colaboración co Centro de Recursos Didácticos de Español (CRDE) da UERJ.

Presentamos o novo libro de poesía de Reynaldo Valinho Álvarez: El último día. Reynaldo é un poeta trilingüe. A maior parte da obra está escrita en portugués, pero tamén ten unha obra escrita en galego Diáspora ou aprendiz de galego. El último día está escrita en español e consta de dúas partes. A primeira, titulada El último día, dálle título ao volume e trátase dun longo poema de 600 versos dividido en seis partes formadas por trinta e tres tercetos e un verso solto. A segunda parte titúlase El aullido y los perros e xa foi publicada en 2003.

O contido humano dos poemas de Reynaldo Valinho, que cuestionan o percorrido existencial, penetrando ao mesmo tempo na instrospección e na realidade concreta, mereceu o recoñecemento dos máis importantes críticos e analistas, o que tivo como resultado a inclusión do seu nome e da súa obra nos principais dicionarios e enciclopedias de literatura, ademais de antoloxías de poesía publicadas no Brasil. Reynaldo ten recibido ao longo da súa traxectoria poética numerosos e prestixiosos premios. A súa obra xa foi traducida a numerosas linguas.

O programa do evento foi o seguinte:

A apertura do evento realizouna M. Cristina González, Asesona Técnica da Consejería de Educación en Rio de Janeiro.

Baltasar Pena Abal leu un texto de análise literario da obra titulado “Breve análisis de El último día, de Reynaldo Valinho Alvarez”.

A continuación, o autor da obra, Reynaldo, fixo un comentario sobre a súa obra e varias persoas leron poemas da mesma: Maribel Llamero Andrés, Lectora do MAEC/AECID leu una selección de estrofas do poema “Los que se fueron”, pertencente á primeria parte do libro (El último día); e  os poemas “La decisión” e “Olor a sangre”, de “El aullido y los perros”, segunda parte da obra e que xa fora publicado en solitario en 2003. Reynaldo Valinho e sua irmá, Jurema Alvarez de Souza Martins, leron alternadamente os seis sonetos que compoñen o poema “Los piconeros” (El aullido y los perros) e Helena Ferreira, profersora da UFRJ, tradutora, ensaísta e membro do Pen Clube do Brasil,  leu “El recuerdo en la tarde” (El aullido y los perros).

Reynaldo respondendo ás preguntas do público.

Para terminar o acto, fixemos un debate no que participaron activamente varias das máis de 40 persoas presentes: a poeta Astrid Cabral, que comparou a poesía de Reynaldo Valinho coa de Cecília Meireles; Helena Ferreira; a profesora de italiano da UERJ e descendente de galegos por parte de pai (Noia) Délia Cambeiro, entre outros. Entre as varias intervencións lembro a de Maribel Llamero, quen falou das evidentes  relacións existentes entre a poesía de Reynaldo Valinho e a poesía de Vicente Aleixandre, Lorca ou Neruda, entre outros. Comentario que sen dúbida engadiu máis valor aínda á obra do noso poeta descendente de galegos por parte de pai (Leirado, Salvaterra do Miño, Pontevedra).

Astrid Cabral, poeta e grande coñecedora da obra de Reynaldo.

Ao final do evento, o público puido comprar o libro que acababamos de presentar. Sen dúbida unha excelente adquisición.